Ο Καζαντζάκης πράγματι ενσωματώνει στα έργα του μια πληθώρα φιλοσοφικών ιδεών που ίσως να αναφέρονται σχεδόν σε κάθε φιλοσοφικό πεδίο, από τη μεταφυσική, την ηθική, την πολιτική φιλοσοφία, την αισθητική, τη φιλοσοφία της θρησκείας, έως τη φιλοσοφία της εξέλιξης, τον υπαρξισμό, το μαρξισμό, την ινδική φιλοσοφία κ.ο.κ. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης ομολογεί ότι πέρασε τέσσερα στάδια: του Χριστιανισμού, του Βουδισμού, του Λενινισμού και του Υπαρξισμού.
Κάτι τέτοιο λοιπόν δικαιολογεί το ενδιαφέρον που τόσοι επιστήμονες και κριτικοί έχουν επιδείξει για το σώμα της λογοτεχνικής του δημιουργίας. Αλλά ενώ ο Υπαρξισμός, ο Χριστιανισμός, ο Βουδισμός, ο Εξελικτισμός και ο Μαρξισμός του έχουν συζητηθεί, κανένας κριτικός δεν έχει ακόμη επιχειρήσει να εξετάσει ορισμένα στοιχεία της Κλασικής Φιλοσοφίας που εκμεταλλεύτηκε στα κείμενα του.
Έτσι σκοπός αυτού του σημειώματος είναι να επισημάνει αυτά τα στοιχεία και αυτές τις όψεις των συγγραμάτων του Καζαντζάκη.

Το έργο του Οδύσσεια: Μια σύγχρονη συνέχεια, περιλαμβάνει δύο τουλάχιστον Πλατωνικές αναφορές. Η πρώτη δηλώνεται ρητά τόσο στον πρόλογο όσο και στον επίλογο. ΄Οπως ο Πλάτων, έτσι και ο Καζαντζάκης χρησιμοποιεί τον ήλιο ως σύμβολο που το μήνυμά του διαπερνά ολόκληρη τη δομή του ποιητικού του μνημείου. Ο ήλιος είναι για τον Καζαντζάκη το σύμβολο του Ιδεαλισμού. Είναι το πνεύμα που καθιστά τον άνθρωπο ικανό να ανυψωθεί πάνω από τον κόσμο των αισθήσεων.
Κάτι τέτοιο προϋποθέτει μια σκληρή γνωστική διαδικασία. Παρόλο που ο άνθρωπος ξεκινά από τον κόσμο των αισθήσεων και, για να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη του Καζαντζάκη, μεταχειρίζεται τα σύνεργά του καθώς αποκτά γνώση, ακολουθώντας μια διαδικασία εξαΰλωσης και αφαίρεσης, υπερβαίνει τα χαμηλότερα υλιστικά επίπεδα της οντολογικής σκάλας και έρχεται πιο κοντά στον ήλιο, την έσχατη πηγή γνώσης. Μέσω της γνώσης και, πιο συγκεκριμένα, μέσω της σύλληψης των ουσιών των πραγμάτων, ο άνθρωπος μεταμορφώνει τον κόσμο των αντικειμένων σε πνεύμα. Τα αντικείμενα που έχουν μια σύνθεση υλιστική μπορούν, κατά τον Καζαντζάκη, να αναλυθούν σε υλιστικά στοιχεία όπως το νερό, η φωτιά και η γη.

Δύσκολα θα μας διέφευγε, στο σημείο αυτό, η παρουσία κάποιας ημι-προσωκρατικής έννοιας των πρώιμων Ελλήνων φιλοσόφων της Ιωνίας. Παρόλο που στην πρωταρχική ύλη του κόσμου βρίσκουμε παρόντα τόσο τα στοιχεία του Θαλή (το νερό) όσο και του Ηράκλειτου (τη φωτιά), μοιάζει προτιμότερο να αναφερθούμε στη σύλληψη των έσχατων υλικών στοιχείων του Εμπεδοκλή ή ακόμα και του Αριστοτέλη.
Η μεταμόρφωση της ύλης σε πνεύμα είναι ζήτημα γνωστικό. Ο ήλιος που αντιπροσωπεύει το λόγο, μπορεί να λειτουργεί γνωστικά κατά δύο τρόπους: α) να φωτίζει τα αισθητά αντικείμενα (τα γνωστά) και β) να αυξάνει τις γνωστικές ικανότητες του ανθρώπου (του γνώστη) έτσι ώστε να οδηγηθούμε στην πραγματική γνώση. Η ψυχή είναι "λασποφτέρουγη και βαριά". Οι λογικές δυνάμεις συσκοτίζονται από το πάθος της ψυχής που έχει ως κύρια πηγή της το κορμί. Το πάθος οδηγεί τον άνθρωπο προς συναλλαγές με το εξωτερικό αισθητό περιβάλλον του κατά τις οποίες για να το ικανοποιήσει ακολουθεί την άγρη όσων αγαπάει. Ο Καζαντζάκης επικαλείται τον ήλιο, σύμβολο του λόγου, για να του πει όλα όσα βλέπει: Κι ό,τι τηράς στη γης μαντάτευε, και ακούει: κι ό,τι γρικάς μολόγα.

Ο ποιητής ζητάει από τον έσχατο λόγο να τον βοηθήσει να επεξεργαστεί και να αυξήσει τη γνώση του (το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού του περιορισμένου λόγου του και της αίσθησής του) μέσα στου σπλάχνου του το μυστικό αργαστήρι, και την καθιστά εξευγενισμένη και φωτεινή. Θα μπορούσαμε εδώ να πούμε ότι ο ποιητής στο σημείο αυτό αντί να δείξει την επεξεργασία του νοητικού εξευγενισμού, δανείζεται μια μεταφορά όχι από τη διήθηση αλλά από έναν ζωντανό οργανισμό. Η φράση στου σπλάχνου μου μπορεί να αναφέρεται στη λειτουργία του οργανισμού, μέσω της οποίας αφομοιώνεται ό,τι είναι χρήσιμο ως θρεπτική ουσία και απορρίπτεται ό,τι δεν είναι. Το σύστημα της χώνευσης εξευγενίζει και επεξεργάζεται τους εισερχόμενους ερεθισμούς και διατηρεί αυτά που μπορούν να ενσωματωθούν στο εννοιολογικό του πλαίσιο.

Για τον Καζαντζάκη, η διαδικασία γίνεται αγάλια, ...με το βαθύ κανάκι, μια παρατήρηση που δείχνει πως η γνώση αναπτύσσεται από την αισθητηριακή αντίληψη και διηθείται στα έσχατα σχήματα του λόγου. Για τον ίδιο, το μυστικό εργαστήρι λειτουργεί κατά έναν τρόπο παιγνιώδη και ευχάριστο, προσφέροντας μοναδική ικανοποίηση στον άνθρωπο καθώς αρχίζει να οραματίζεται μέσα στο σκοτάδι της άγνοιας και να βλέπει τα υψηλότερα επίπεδα της γνώσης. Τελικά ο Οδυσσέας της περιπέτειας δεν μπορεί να μείνει στην Ιθάκη. Η γεωγραφική του κίνηση μέσα στις ηπείρους μπορεί να ερμηνευθεί ως απάντηση στο κάλεσμα ενός διανοητικού πάθους προς την έσχατη γνώση, τον ήλιο. Ο στίχος 30 είναι ένας στίχος κλειδί που συμπυκνώνει τη σκέψη του Καζαντζάκη γύρω από την πνευματική μεταμόρφωση του ανθρώπου και την ένωση του με τον ήλιο. Η γαληνή φλόγα είναι αποτέλεσμα της απελευθέρωσης του ανθρώπου από την ύλη και τη σάρκα. Η φράση θα χαθεί στον ήλιο μοιάζει να δείχνει πως πρέπει κανείς να απορροφηθεί στον ωκεανό της έσχατης γνώσης. Η μεταφορά αυτή παραπέμπει στην εξαΰλωση, στην απαλλαγμένη από το σώμα γνωστική διαδικασία. Και ο Πλάτων χρησιμοποιεί τον ήλιο σαν σύμβολο που αναφέρεται στην έσχατη αιτία και πηγή της γνώσης. Τα κείμενα μας δίνουν άφθονες μαρτυρίες:

α) "Ποιος λοιπόν ...δημιουργός και κύριος αυτής της σύζευξης και του φωτός, που δίνει στην όψη μας τη δύναμη της καθαρώτατης όρασης και στα ορώμενα την ορατότητα; Αυτόν που πιστεύετε, είπε, συ και οι άλλοι άνθρωποι· γιατί είναι ολοφάνερο ότι ερωτάς για τον ήλιο."

β) "...Δεν είναι άραγε αλήθεια πως ο ήλιος δεν είναι δα όψη, αλλά όντας αίτιος της όψης είναι σ' αυτήν την ίδια ορατός;"

Η έννοια της όρασης (όψις) δεν πρέπει να ερμηνευθεί κυριολεκτικά ως δηλωτική δηλαδή της οπτικής λειτουργίας του οικείου αισθητήριου οργάνου. Αυτό που εννοεί ο Πλάτων είναι η διανοητική δύναμη του ανθρώπου που τον καθιστά ικανό, ύστερα από μια συστηματική εξάσκηση στη διαλεκτική, να ανυψωθεί πάνω από το επίπεδο της γνώμης (δόξα) και να κατακτήσει την έσχατη πηγή της γνώσης που ο Πλάτων συμβολίζει με τον ήλιο.

Στενά συνδεδεμένες με το σύμβολο του ήλιου στην Οδύσσεια συναντούμε τις λέξεις φως και φωτιά. Ο Καζαντζάκης τις χρησιμοποιεί με τον ίδιο τρόπο και για τον ίδιο σκοπό, για να φωτίσει δηλαδή τις ιδέες του για τη γνώση και το λόγο. Το ίδιο κάνει και ο Πλάτων, ιδιαίτερα με την αλληγορία της σπηλιάς. Παραθέτω ορισμένα σχετικά χωρία:

1. Για το φως:

α) "...φέγγει γι'αυτούς από ψηλά και από μακριά ένα φως φωτιάς που καίει πίσω τους..."
β) "...και αναγκάζεται ξαφνικά να σηκώνεται, να περιτριγυρίζει τον αυχένα του, να βαδίζει και να σηκώνει τα βλέμματα του προς την κατεύθυνση του φωτός."
γ) "Και στην περίπτωση λοιπόν, που θα τον ανάγκαζε κανείς να αντικρύζει το ίδιο φως, δεν θα αισθανόταν άλλος στα μάτια;"

2. Για τον ήλιο:

δ)Στα τελευταία πια θα μπορέσει να ιδή τον ήλιο τον ίδιο καθεαυτόν μέσα στην πραγματική του θέση και όχι τα είδωλά του - τα εμφανιζόμενα στα νερά."

3. Για τη φωτιά και το φως:
ε) "...φέγγει γι'αυτούς από ψηλά και από μακριά ένα φως φωτιάς που καίει πίσω τους."

4. Για τον ήλιο, το φως και τη φωτιά:
στ) "...πρέπει να την εφαρμόσης επάνω στα όσα προτύτερα ελέγαμε, ταυτίζοντας την περιοχή που δείχνει η όψη με το κατοικητήριο της φυλακής και το φως της φωτιάς με τη δύναμη του ήλιου."

Έτσι οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ο Καζαντζάκης στην Οδύσσειά του χρησιμοποιεί τις ομορφότερες πλατωνικές μεταφορές. Τόσο για τον Πλάτωνα, όσο και για τον Καζαντζάκη ο ήλιος και το φως σημαίνουν τη διανοητική διαφώτιση του ανθρώπου, την άνοδο και την πνευματοποίησή του - μια διαδικασία δηλαδή που απαιτεί ιδιάζουσα ανησυχία, υψηλή νοητική δύναμη, πλούσια φαντασία και αυστηρή πειθαρχία των παθών, εκτός απ' το πάθος της γνώσης.

Η δεύτερη πλατωνική αναφορά βρίσκεται στο δέκατο πέμπτο βιβλίο. Εδώ ο Οδυσσέας επιστρέφει απ' το βουνό και διακηρύσσει:
Θεμέλια σήμερα θα ρίξουμε στο κάστρο του Θεού μας·
πάνε τα περασμένα πέρασαν, νεκροφιλήσετέ τα·
καινούρια γης, σιδεροκέφαλη! φυτεύουμεν αδέρφια.

Κατά τρόπο πλατωνικό ο Καζαντζάκης ονειρεύεται μια πολιτεία με αδιάσειστα βαθιά θεμέλια, μια πολιτεία που δεν έχει καμμιά σχέση με τα προηγούμενα σχήματα κοινωνικό-πολιτικής ζωής. Οι μέρες του τον έκαναν μάρτυρα τόσο στην πατρίδα του όσο και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες μιας τρομακτικής πολιτικής αστάθειας και μιας διαρκούς έλλειψης κοινωνικής ομαλότητας. Αυτή η πικρή εμπειρία ίσως να τον ώθησε να αναζητήσει μέσω του περιπετειώδους Οδυσσέα του ένα κοινωνικοπολιτικό σχήμα το οποίο θα ήταν σε θέση, χάρη στα βαθιά θεμέλια και στη σιδεροκέφαλη γη, να εξασφαλίσει τη σταθερότητα και τη μονιμότητα. Στη συνέχεια βρήκε τη λύση στην Πολιτεία του Πλάτωνα. Όταν αποφασίζει να εποικίσει την πόλη του στη Αφρική, ο Καζαντζάκης διαλέγει τους κατοίκους κατά τρόπο τριμερή: εργάτες, στρατιώτες και στοχαστές. Η κοινωνική διάκριση εισάγεται ρητά σ' αυτό το σημείο της Οδύσσειας του Καζαντζάκη. Η μεγάλη βάση της κοινωνικής πυραμίδας δεν ορίζεται ρητά, υποδηλώνεται όμως στον επόμενο στίχο, όπου οι στρατιώτες τοποθετούνται απάνωθέ τους (από τους εργάτες).

Όπως και στην περίπτωση της πλατωνικής τάξης των επικούρων, έτσι και στους στρατιώτες ο κύριος στόχος είναι η τιμή ως πρωταρχική όψη της προσωπικότητάς τους, η οποία με τη σειρά της θεμελιώνεται σε μια ισχυρή βούληση. Για τον Καζαντζάκη, οι στρατιώτες αυτοί είναι αδροσύντυχοι, οι μυαλομάχοι —σκληροί κονταρομάχοι, άνθρωποι που βαστούν τα κλειδιά της αντριγιάς. Η φράση στην κορφή οδηγεί στην τρίτη τάξη των κατοίκων, στους πλατωνικούς σοφούς.

Είναι φανερό ότι, πέρα από την τοπογραφική του αναφορά, η κορφή έχει και ποιοτική σημασία. Για τον Πλάτωνα, αυτή η μικρή τάξη είναι η αποκρυστάλλωση μακράς εκπαίδευσης και πνευματικού μόχθου. Και για τον Καζαντζάκη είναι επίσης ο καρπός ολάκερου του αγώνα.

Δ. Ανδριόπουλου:
“Πλατωνικές αναφορές” στην “Οδύσσεια” του Ν. Καζαντζάκη